Dzieci potrzebują autentycznego zainteresowania i towarzyszenia im w ich emocjach oraz doświadczeniach. Nic złego się nie stanie, jeśli czasem spontanicznie zareagujesz: Wow!, Brawo!, Jesteś najlepsza!, Piękny ten rysunek! — zwłaszcza jeśli Twoj zachwyt jest szczery.
Jednak bardzo często się zdarza, że coś podobało nam się tak sobie, a mimo to wyrażamy pochwały oceniające pracę dziecka. Zamiast oceniać, warto opisywać to, co widzimy i dzielić się własnymi odczuciami, co pozwala dziecku na samodzielne wyrobienie sobie zdania na temat swoich działań.
Badania psycholog Carol Dweck nad nastawieniem na rozwoj (growth mindset) pokazują, że sposob chwalenia dziecka ma ogromny wpływ na jego motywację i poczucie własnej wartości.
Dzieci chwalone za inteligencję lub talent (np. Jesteś taki mądry!) częściej obawiają się porażek i unikają wyzwań — boją się, że jeśli im się nie uda, to stracą swoją wartość.
Dzieci chwalone za wysiłek i proces (np. Widzę, że naprawdę się starałeś) są bardziej skłonne do podejmowania wyzwań i wierzą, że ich umiejętności można rozwijać przez pracę.
C.S. Dweck, Nowa psychologia sukcesu: Nastawienie na rozwój — czy talent wystarczy?, przeł. A. Baj, Muza, Warszawa 2017.
Właśnie dlatego tak ważne jest, aby zamiast nagradzać sam wynik, podkreślać zaangażowanie i proces dochodzenia do celu.
Kiedy Twoje dziecko z dumą podaje Ci swoją nową pracę plastyczną i pyta: Podoba Ci się? Ładnie narysowałem?, a Ty widzisz 3 kreski przypominające słońce i nie czujesz zachwytu, możesz odpowiedzieć w sposób wspierający:
Widzę, że narysowałeś słońce! Podoba mi się, że użyłeś żółtego koloru — wygląda bardzo jasno i promiennie. Co najbardziej podoba ci się w tym rysunku?
A może chciałbyś dodać jeszcze kilka szczegółów, żeby było bardziej jak prawdziwe słońce?
W ten sposób koncentrujesz się na procesie i zachęcasz dziecko do refleksji nad własną pracą. Dzięki temu uczy się doceniać swoją kreatywność i zaangażowanie, a nie tylko efekt.
Kiedy Twoje dziecko osiąga sukces, np. podczas występu artystycznego, naturalnym odruchem jest wyrażenie dumy i radości. Jednak sposób, w jaki to robimy, ma bardzo duże znaczenie dla budowania trwałego poczucia własnej wartości u dziecka.
Wyobraź sobie, że Twoja córka z entuzjazmem podbiega po występie i mówi: Widzieliście mój piruet? Wygrałam zawody! Jak pochwalisz dziecko?
1. Pochwała skupiona na wyniku: Byłaś najlepsza! Kocham cię, moja tancereczko!
Taka reakcja koncentruje się na rezultacie i może budować poczucie wartości oparte na osiągnięciach. Być może, gdy kolejnym razem jej się nie uda, jej poczucie wartości na tym mocno ucierpi.
2. Pochwała skupiona na procesie i wysiłku: Oczywiście, że widziałam twój piruet! Zauważyłam, jak bardzo się skupiłaś i ile pracy włożyłaś w jego doskonalenie przez ostatnie dni. To naprawdę imponujące!
Dzięki temu podkreślisz wysiłek i zaangażowanie dziecka, co buduje wewnętrzne poczucie własnej wartości niezależne od samych wyników.
Skupiając się na procesie i wysiłku, uczymy dziecko doceniać własne starania i rozwijać motywację wewnętrzną. Dzięki temu nawet w obliczu niepowodzeń będzie miało solidne podstawy do dalszego rozwoju i pewność siebie opartą na własnych doświadczeniach.
Budowanie wewnętrznego poczucia własnej wartości można praktykować na co dzień, np. podczas wspólnego czytania książki, gdy pojawia się postać osiągająca sukces, można zapytać: Ciekawe, co ona robiła, żeby nauczyć się tak dobrze jeździć na rowerze? Następnie można nawiązać do doświadczeń dziecka: A jak ty to robisz, że udaje ci się jeździć bez dodatkowych kółek? Takie rozmowy pomagają dziecku reflektować nad własnymi metodami pracy i doceniać własne starania.
Chwaląc dziecko, warto koncentrować się na jego wysiłku, zaangażowaniu i na procesie dochodzenia do celu. Taki sposób wspierania buduje trwałe i zdrowe poczucie własnej wartości, które będzie fundamentem w chwilach sukcesów i wyzwań.
